TÌNH TRẠNG PHÁP LÝ HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT - KINH DOANH NÔNG SẢN THỰC PHẨM THEO LUẬT CỦA VIỆT NAM VÀ CÁC NƯỚC KHỐI CHÂU ÂU, HÀN QUỐC, TRUNG QUỐC
TRẦN VĂN AN
Công ty Luật TNHH GLOBALS SURPLUS
TÓM TẮT:
Bài viết đánh giá, phân tích tổng quan về quy định pháp luật của các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước trong khối Liên minh châu Âu,… về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm đối với sản phẩm nông sản thực phẩm, các biện pháp đảm bảo để quản lý chất lượng nông sản thực phẩm nhập khẩu, kinh doanh trên thị trường. Trên cơ sở tổng quan những vấn đề lý luận và thực tiễn, bài viết góp phần luận giải và phát triển cơ sở lý luận về nghiên cứu hành vi của hoạt động mua bán, xuất nhập khẩu mặt hàng nông sản thực phẩm của Việt Nam, qua đó đề xuất một số giải pháp cải thiện, nâng cao năng lực của doanh nghiệp khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nhằm tận dụng lợi thế của các FTA thế hệ mới mà Việt Nam đã ký kết và thực thi.
Từ khóa: pháp luật về an toàn thực phẩm, nông sản thực phẩm nhập khẩu, xuất khẩu, châu Âu, Hàn Quốc, Trung Quốc.
Xem bài viết gốc (PDF) tại đây
1. Đặt vấn đề
Thời gian qua, Việt Nam đã tham gia hàng loạt các Hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó, nổi bật nhất là các FTA thế hệ mới, như: Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA); Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA); Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP); Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).
Khác với FTA truyền thống, FTA thế hệ mới có phạm vi rộng, mức độ tự do hóa mạnh, góp phần quan trọng thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động xuất khẩu nông sản, mở ra những cơ hội lớn cho nông sản, cũng như nông sản thực phẩm của Việt Nam, ghi dấu ấn trên thị trường toàn cầu.
Các FTA thế hệ mới mà Việt Nam đã chính thức ký kết và thực thi trong thời gian qua cũng chính là cơ hội phát triển cho ngành Nông sản Việt Nam, đặc biệt là nông sản chế biến (nông sản thực phẩm), bởi các nước thành viên tham gia Hiệp định đều mở ra thị trường vô cùng lớn và tiềm năng cho nông sản Việt Nam có cơ hội tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Song đây cũng là thách thức, đòi hỏi các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu cần phải thay đổi mạnh mẽ hơn, đồng thời nghiêm túc tuân thủ các quy định pháp luật trong nước và các nước thành viên tham gia Hiệp định về bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, về trồng trọt, về sở hữu trí tuệ, về thương mại, về cạnh tranh, thay đổi công nghệ trong sản xuất, thay đổi tư duy quản lý,… thì mới có thể tạo ra sự tăng trưởng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Vì vậy, việc nghiên cứu các quy định của pháp luật từ các nước có hoạt động sản xuất, kinh doanh nông sản thực phẩm của Việt Nam và các nước trên thế giới, từ đó đưa ra các kiến nghị và giải pháp cải thiện, nhằm nâng cao năng lực của doanh nghiệp khi tham gia các hoạt động mua bán, xuất nhập khẩu mặt hàng nông sản thực phẩm khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tận dụng lợi thế của các FTA mà Việt Nam đã ký kết là rất cần thiết.
2. Cơ hội cho ngành Nông sản thực phẩm Việt Nam khi các FTA thế hệ mới có hiệu lực
2.1. Yếu tố pháp luật trong nước
Đảng, Chính phủ Việt Nam đã có những chủ trương khuyến khích và thúc đẩy phát triển, hội nhập kinh tế quốc tế. Cụ thể là, Nghị quyết số 19/NQ-CP, ngày 18/3/2014 của Chính phủ đã ban hành “Về những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”; Nghị quyết số 02/NQ-CP, ngày 10/01/2022 của Chính phủ, “Về những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2022”.
Điều đó cho thấy, pháp luật trong nước đã và đang từng bước thay đổi để hội nhập kinh tế toàn cầu được từng bước hoàn thiện và phát triển sâu rộng hơn.
2.2. Niềm tin của thị trường
Một số sản phẩm rau quả tươi của Việt Nam được người tiêu dùng EU ưa chuộng như: xoài, dứa, thanh long, một số rau quả chế biến như nước ép, hoa quả sấy. Đây là cơ hội cho các doanh nghiệp xuất khẩu vào thị trường EU và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Do đó, nguồn gốc xuất xứ và truy xuất nguyên liệu là yếu tố cần thiết và tạo niềm tin để đưa sản phẩm vào hội nhập quốc tế.
Căn cứ Điều 18, Tiêu chuẩn EC số 178/2002 quy định “Truy xuất nguồn gốc là khả năng tìm ra nguồn gốc của một loại thực phẩm, thức ăn gia súc, động vật sản xuất thực phẩm hoặc một hợp chất bổ sung vào thực phẩm hoặc thức ăn gia súc, thông qua các gian đoạn sản xuất, chế biến và phân phối”.
Căn cứ khoản 28, Điều 2 Luật An toàn thực phẩm số 55/2010/QH12, ngày 17/06/2010 “Truy xuất nguồn gốc thực phẩm là việc truy tìm quá trình hình thành và lưu thông thực phẩm”.
2.3. Ưu đãi thuế quan đến từ các hiệp định
Việc ưu đãi về thuế, trong đó xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế quan theo một lộ trình cũng là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị phần hàng hóa xuất khẩu. Cụ thể:
Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA): Có hiệu lực từ ngày 01/8/2020, hưởng lợi nhiều là mặt hàng nông sản như gạo, trái cây đã qua sơ chế, rau củ quả tươi hoặc ướp lạnh. Ví dụ: cà chua tươi hoặc ướp lạnh, mã HS 0702.00.00 sẽ được xóa bỏ thuế dần theo lộ trình trong 6 năm từ 20% xuống còn 0%. Các sản phẩm rau củ quả tươi và sơ chế ở Chương 7, 8, 20 phần lớn xóa bỏ thuế theo lộ trình 6 năm về 0% theo thuế suất EVFTA giai đoạn 2022-2027 (Nghị định số 116/2022/NĐ-CP, ngày 30/12/2022).
Hiệp định Đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP): Có hiệu lực tại Việt Nam từ ngày 14/01/2019, hưởng lợi nhiều nhóm mặt hàng, trong đó có nhóm mặt hàng rau củ quả tươi, đã sơ chế thông thường hoặc chế biến thuộc Chương 7, 8, 20 phần lớn chuyển xuống 0% ngay sau khi tham gia theo lộ trình năm đầu tiên (Nghị định số 115/2022/NĐ-CP, ngày 30/12/2022 của Chính phủ).
Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA): Có hiệu lực từ ngày 01/5/2021, hưởng lợi nhiều nhóm mặt hàng trong đó các mặt hàng từ nông sản, nông sản thực phẩm, cụ thể như: Nhóm hàng “Rau và một số loại củ, thân củ ăn được ở Chương 7”. Ví dụ: Cà chua tươi hoặc ướp lạnh, lộ trình giảm thuế suất: Năm 2022 là 10%, năm 2023: 6,6%, năm 2024 là 3,3%, năm 2025 là 0%, các năm sau 0%; Quả cam tươi thuộc Chương 8 lộ trình giảm thuế như sau: Năm 2022 là 5%, năm 2023 trở đi là 0% (Nghị định số 117/2022/NĐ-CP, ngày 30/12/2022 của Chính phủ).
Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP): Hiệp định chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2022. Theo đó, các nhóm mặt hàng được hưởng lợi theo lộ trình cắt giảm thuế quan sau khi Hiệp định có hiệu lực, trong đó có các nhóm mặt hàng được quy định tại Chương 7, Chương 8, Chương 20.
Ví dụ: Rau tươi hoặc ướp lạnh như măng tây, cà tím cắt giảm thuế về 0% ngay năm đầu tiên Hiệp định có hiệu lực; Nhóm cà chua tươi hoặc ướp lạnh có mã HS “07020000” có lộ trình cắt giảm thuế: Năm 2022 là 18%, năm 2023 là 16%, năm 2024 là 14%, năm 2025 là 12%, năm 2026 là 10%, năm 2027 là 8% (Nghị định số 129/2022/NĐ-CP, ngày 30/12/2022 của Chính phủ).
3. Thách thức từ các thị trường cho các doanh nghiệp hoạt động sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu
3.1. Đối với thị trường EU
Pháp luật châu Âu đề cao về an toàn vệ sinh thực phẩm, pháp luật về sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm hàng hóa lưu thông trên thị trường châu Âu,… bao gồm các rào cản kỹ thuật. Chính vì vậy, pháp luật châu Âu đã quy định rất nghiêm ngặt trong quản lý chất lượng nông sản thực phẩm.
EU có quy tắc rất chi tiết và chặt chẽ để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, sức khỏe động thực vật và môi trường. Tất cả các nước muốn xuất khẩu sản phẩm thực phẩm sang EU đều phải đáp ứng yêu cầu theo quy định của pháp luật. Nếu không tuân thủ yêu cầu, bất kỳ sản phẩm thực phẩm nào cũng không được phép xuất khẩu sang thị trường châu Âu.
EU có yêu cầu pháp luật hiện hành về an toàn thực phẩm và sức khỏe thực vật đối với sản phẩm có nguồn gốc thực vật nhập khẩu vào EU. Theo đó, ngoài hồ sơ nhập khẩu và xuất khẩu theo quy định, thì tất cả các lô hàng có nguồn gốc thực vật, bao gồm cả rau quả khi xuất xứ từ nước ngoài vào EU, bao gồm từ Việt Nam, phải đáp ứng các yêu cầu pháp luật tối thiểu về sức khỏe thực vật và an toàn thực phẩm sau đây:
- Sản phẩm không được nằm trong danh mục thực vật, sản phẩm thực vật bị cấm hoặc tạm dừng nhập khẩu vào EU;
- Sản phẩm không mang theo đối tượng kiểm dịch thực vật (QP) của EU và hầu như không bị nhiễm các loài dịch hại khác;
- Mỗi lô hàng phải có một Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (PC) do Cục Bảo vệ thực vật (PPD) cấp. Để được cấp PC, một số sản phẩm cần được áp dụng biện pháp xử lý kiểm dịch đặc biệt, công tác xử lý này do đơn vị xử lý kiểm dịch đã được công nhận thực hiện theo yêu cầu của EU và hướng dẫn của Cục Bảo vệ thực vật;
- Chỉ có 5 loại trái cây (dứa, chuối, dừa, sầu riêng và chà là) không cần có PC;
- Mức độ nhiễm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và chất nhiễm bẩn hóa chất (không phải là thuốc bảo vệ thực vật) không được vượt giới hạn tối đa cho phép của luật pháp EU;
- Nhiễm vi sinh ở rau quả đã cắt sẵn hoặc đã qua chế biến không được vượt giới hạn tối đa cho phép của luật pháp EU;
- Vật liệu đóng gói bằng gỗ phải đạt tiêu chuẩn quốc tế về vật liệu đóng gói bằng gỗ (ISPM-15);
- Quy cách đóng gói và ghi nhãn phải tuân thủ quy tắc của EU;
- Lô hàng thuộc diện phải đáp ứng tiêu chuẩn phân loại của thị trường EU phải có chứng nhận sự phù hợp;
- Được nhập khẩu vào EU bởi một nhà nhập khẩu đã đăng ký với Cơ quan đăng ký chính thức của một nước thành viên;
- Được thông báo cho BCP thông qua hệ thống TRACES trước khi đến cửa khẩu nhập ít nhất 1 ngày trước khi lô hàng tới nơi;
- Các nhà cung cấp phải tuân thủ yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, vệ sinh và an toàn thực phẩm và có hệ thống cung cấp thông tin cho Cơ quan có thẩm quyền (CA) của EU và Việt Nam khi được yêu cầu;
- Sản phẩm hữu cơ xuất khẩu sang EU không chỉ phải tuân thủ các yêu cầu đối với sản phẩm thông thường mà còn phải tuân thủ cả các yêu cầu bổ sung cụ thể đối với sản phẩm hữu cơ.
Tất cả các lô hàng đều được kiểm tra hải quan, kiểm soát chính thức về an toàn thực phẩm và sức khỏe thực vật tại BCP được chỉ định tại cửa khẩu nhập vào EU.
Luật pháp của EU có thể đưa ra điều kiện liên quan đến an toàn thực phẩm và sức khỏe thực vật đối với sản phẩm cụ thể có nguồn gốc từ nước thứ ba, trong đó có Việt Nam. Những sản phẩm có điều kiện nhập khẩu đặc biệt sẽ phải đi kèm với kết quả lấy mẫu và phân tích của CA của nước thứ ba và cũng phải đi kèm với chứng nhận chính thức của nước xuất khẩu.
Bên cạnh đó, pháp luật EU còn yêu cầu bắt buộc tất cả công đoạn của quá trình sản xuất, chế biến và phân phối phải được truy xuất nguồn gốc.
Quy định (EU) 178/2002 (Luật Thực phẩm chung của EU) còn có quy định về “Các biện pháp khẩn cấp áp dụng đối với hàng hóa thực phẩm hoặc thức ăn động vật có nguồn gốc từ cộng đồng hoặc nhập khẩu từ một nước thứ ba”.
Theo đó, khi có bằng chứng nghi ngờ hàng hóa thực phẩm hoặc thức ăn cho gia súc từ cộng đồng hay một nước thứ ba nào đó gây ra một mối nguy nghiêm trọng đối với sức khỏe con người, sức khỏe động vật hoặc môi trường và mối nguy này không thể chế ngự được một cách thỏa đáng gián tiếp qua các biện pháp mà các nước thành viên liên quan đã thực hiện, Ủy ban châu Âu yêu cầu cần tuân thủ thủ tục quy định tại Điều 58, đoạn 2, phải quyết định ngay, hay theo đề nghị của một nước thành viên cần áp dụng một hoặc nhiều biện pháp sau đây, vì tính nghiêm trọng của tình hình, cụ thể là:
a. Đối với các hàng hóa thực phẩm hoặc thức ăn động vật có nguồn gốc từ cộng đồng
- Đình chỉ việc đưa ra thị trường hoặc tiêu dùng hàng hóa thực phẩm bị nghi ngờ;
- Đình chỉ việc đưa ra thị trường hoặc tiêu dùng thức ăn cho động vật bị nghi ngờ;
- Định ra những điều kiện đặc biệt áp dụng đối với thực phẩm hoặc thức ăn động vật bị nghi ngờ;
- Tất cả những biện pháp bảo vệ thích hợp khác.
b. Đối với hàng hóa thực phẩm hoặc thức ăn động vật từ một nước thứ ba
- Đình chỉ việc nhập khẩu hàng hóa thực phẩm hoặc thức ăn động vật bị nghi ngờ có nguồn gốc từ toàn bộ lãnh thổ nước thứ ba có liên quan, hay từ một vùng của nước đó, hoặc từ một nước quá cảnh khác;
- Định ra những điều kiện đặc biệt áp dụng đối với hàng hóa thực phẩm hoặc thức ăn động vật bị nghi ngờ từ nước thứ ba có liên quan;
- Tất cả các biện pháp bảo vệ thích hợp khác.
Theo Quy định (EC) 396/2005, sản phẩm có nguồn gốc thực vật và động vật không được chứa, kể từ khi đưa ra thị trường làm thực phẩm hoặc thức ăn chăn nuôi, hoặc cho động vật ăn, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật nào vượt quá:
- MRL quy định tại Phụ lục II và III của Quy định này;
- 0,01 mg/kg trên những sản phẩm chưa có MRL quy định tại Phụ lục II và III, hoặc hoạt chất không được liệt kê ở Phụ lục IV, trừ khi giá trị mặc định khác được quy định trên cơ sở xem xét các phương pháp phân tích thông thường hiện có. Các giá trị mặc định này phải được liệt kê tại Phụ lục V.
Điều đáng quan tâm là nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật chưa được phê duyệt hoặc bị rút khỏi danh mục ở EU nhưng vẫn còn được lưu hành tại Việt Nam, ví dụ: Amitraz.
3.2. Đối với thị trường Hàn Quốc
Khi Hiệp định FTA giữa Việt Nam và Hàn Quốc có hiệu lực, ngoài quy định về chất lượng sản phẩm, riêng đối với các mặt hàng là nông sản thực phẩm, các thành viên trong hiệp định, để ưu đãi về thuế quan đối với hàng hóa xuất qua lại giữa các thành viên trong khối thì việc xác định về nguồn gốc xuất xứ là yếu tố chứa rất nhiều khó khăn cần phải nhận thức một cách rõ ràng để tránh vấp phải khi hàng hóa xuất khẩu vào thị trường Hàn Quốc bị áp dụng thuế suất khá cao mà không hưởng được ưu đãi từ Hiệp định.
Trong tiêu chuẩn xuất xứ của Hiệp định FTA Việt Nam - Hàn Quốc:
- FTA chỉ cấp ưu đãi thuế quan cho những quốc gia đã ký hiệp định và hàng hóa đó được sản xuất tại Việt Nam và Hàn Quốc. Cụ thể: Hàng hóa bao gồm nguyên liệu, vật liệu hoặc sản phẩm có xuất xứ thuần túy hoặc được sản xuất toàn bộ tại một nước thành viên, kể cả những sản phẩm có thể dùng làm nguyên vật liệu cho một quá trình sản xuất khác sau này.
- Để nhận được ưu đãi thuế quan theo Hiệp định FTA Việt Nam - Hàn Quốc, hàng hóa đó phải đáp ứng:
- Đáp ứng được tiêu chí xuất xứ FTA;
- Đạt được giao dịch hai bên xuất nhập khẩu tại nước ký hiệp định;
- Trực tiếp vận chuyển giữa nước ký hiệp định (Việt Nam - Hàn Quốc), phải đáp ứng được mọi quy định trong hiệp định.
Không phải cứ sau khi Hiệp định có hiệu lực là mọi sản phẩm, hàng hóa được sản xuất tại các nước thành viên (Việt Nam - Hàn Quốc) đều được ưu đãi thuế quan; mà chỉ những hàng hóa đáp ứng yêu cầu xuất xứ trong Hiệp định mới được nhận ưu đãi thuế quan.
Ví dụ: Nhóm hàng có mã HS “0305.10”, để được ưu đãi thuế quan thì sản phẩm hàng hóa phải được xuất toàn bộ tại một nước thành viên; Nhóm hàng có mã HS “0904.14 - Hạt tiêu đã xay hoặc nghiền” được coi có xuất xứ nếu đạt hàm lượng giá trị khu vực ít nhất 40% tính theo giá FOB.
Thời gian qua, việc các nhà xuất khẩu vi phạm xuất xứ nguyên liệu rất phổ biến, trong đó có các mặt hàng chế biến từ nông sản thực phẩm, như: điều, cacao, cà phê, trái cây,… Theo quy tắc xuất xứ “Hiệp định khu vực thương mại tự do Asean - Hàn Quốc”, hàng hóa có xuất xứ không thuần túy khi có RVC ít nhất 40% tính theo giá FOB.
Để quản lý, giám sát an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nói chung và nông sản thực phẩm nói riêng, pháp luật về an toàn thực phẩm Hàn Quốc đã ban hành quy định kiểm tra hàng hóa nhập khẩu vào Hàn Quốc, được chia thành các trường hợp như: Quy định kiểm tra hàng hóa đối với thương nhân lần đầu nhập khẩu vào Hàn Quốc; Kiểm tra đối với hàng hóa nhập khẩu từ lần thứ 2 trở đi.
Theo đó, quá trình kiểm tra nếu phát hiện không tuân thủ pháp luật về an toàn thực phẩm thì hàng hóa đó cấm nhập khẩu vào Hàn Quốc, buộc phải trả lại nơi xuất xứ hoặc thay đổi mục đích sử dụng.
Việc đăng ký với cơ quan MFDS là yêu cầu bắt buộc đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nước ngoài nào xuất khẩu mặt hàng thực phẩm vào Hàn Quốc và việc thanh tra tại chỗ của cơ quan MFDS được tiến hành để xác minh cơ sở nước ngoài có đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm của Hàn Quốc không “Good Foreign Food Facility”.
3.3. Đối với thị trường Trung Quốc
Tại Luật An toàn thực phẩm của Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 2009 được sửa đổi bổ sung lần thứ 7 vào ngày 24/4/2015, kỳ họp Quốc hội lần thứ 12 và tại kỳ họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội lần thứ 14, ngày 29/12/2018, có quy định:
- Kiểm tra giám sát an toàn thực phẩm nhập khẩu, theo đó thực phẩm, phụ gia thực phẩm phải chịu sự kiểm tra, kiểm dịch nhập cảnh theo quy định về xuất nhập khẩu.
- Các nhà sản xuất xuất khẩu, đơn vị xuất khẩu có nghĩa vụ xuất trình các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm quốc gia, khu vực cho cơ quan y tế, hội đồng an toàn thực phẩm để xem xét việc tuân thủ pháp luật Trung Quốc về an toàn thực phẩm trước khi tiến hành xuất khẩu.
Để cụ thể hóa luật, Trung Quốc đã ban hành các quy định về mặt pháp lý nhằm kiểm soát chặt chẽ thực phẩm nhập khẩu vào nội địa Trung Quốc, trong đó quy định:
- Lệnh số 248 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc áp dụng đối với các doanh nghiệp nước ngoài sản xuất, gia công, lưu trữ hàng thực phẩm xuất khẩu vào nội địa Trung Quốc.
- Lệnh số 249 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc áp dụng đối với hoạt động sản xuất kinh doanh xuất nhập khẩu thực phẩm; Hải quan giám sát đối với các nhà sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu.
Theo đó, việc bắt buộc đăng ký mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, mã số nhà sản xuất,… ký hiệu “GACC” trước khi tiến hành xuất khẩu. Và từ đó, Hải quan Trung Quốc có thể đến kiểm tra, xác minh, đánh giá tại quốc gia đăng ký xuất khẩu vào Trung Quốc.
4. Kết luận
Theo pháp luật về hoạt động sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm, phụ gia thực phẩm,… đặc biệt đối với quy trình giám sát, quản lý thực phẩm nói chung và nhập khẩu vào mỗi quốc gia đều có sự khác biệt, nhưng đều có sự tương đồng về phương pháp đưa ra tiêu chuẩn áp dụng để đảm bảo thực phẩm nhập khẩu đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe của người tiêu dùng.
Trung Quốc đã áp dụng biện pháp giám sát chất lượng nông sản thực phẩm nhập khẩu bằng cách cấp mã GACC để giám sát và truy xuất chất lượng nông sản, thực phẩm xuất khẩu vào Trung Quốc.
Và để đảm bảo tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và phù hợp với Luật An toàn thực phẩm, Hàn Quốc đã ban hành các cơ chế tiêu chuẩn để giám sát chất lượng sản phẩm như: Nhà sản xuất thực phẩm phải đáp ứng các tiêu chuẩn quản lý an toàn thực phẩm như ISO 22000:2018; Một số nông sản tươi được cho phép nhập khẩu vào Hàn Quốc với điều kiện phải được xử lý kiểm dịch bằng “khử trùng hơi nước nóng” hay chiếu xạ,…
Vì vậy, theo tác giả, mỗi nhà lập pháp cần chọn một cách khác nhau để quản lý, giám sát, kiểm soát chất lượng an toàn thực phẩm đối với nông sản, thực phẩm, phụ gia thực phẩm… nhằm hướng đến việc đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.
Việt Nam đã tham gia ký kết các hiệp định thương mại tự do FTA, đặc biệt là các FTA thế hệ mới, đem lại cho doanh nghiệp sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm có nhiều cơ hội tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, rào cản rất lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu đó là:
- Việc tuân thủ quy định pháp luật về an toàn thực phẩm trong hoạt động sản xuất còn hạn chế;
- Nhiều tiêu chuẩn quốc gia, pháp luật chuyên ngành còn có sự khác biệt với các quốc gia trong hiệp định, chưa bổ sung và hoàn thiện kịp thời;
- Điều kiện cơ sở vật chất của phần lớn các doanh nghiệp lĩnh vực nông sản thực phẩm còn hạn chế để ứng dụng trong sản xuất, dẫn đến chất lượng, bao bì,… còn yếu kém;
- Chất lượng nguyên liệu kém chất lượng, khó kiểm soát nguồn gốc xuất xứ, quá trình sản xuất manh mún, nhỏ lẻ,… dẫn đến không đồng bộ, nguyên liệu nông sản khó kiểm soát,… dẫn đến chất lượng đầu vào không đáp ứng.
5. Các kiến nghị và giải pháp cải thiện nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước để tận dụng lợi thế FTA thế hệ mới đã ký kết
5.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm
- Hoàn thiện cơ quan quản lý chuyên môn trong thi hành pháp luật an toàn thực phẩm trong lĩnh vực sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện cơ quan ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn thực phẩm đối với lĩnh vực hoạt động sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện pháp luật điều chỉnh các hoạt động sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện các chỉ tiêu chất lượng sản phẩm là nguyên liệu đầu vào phục vụ cho hoạt động sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện pháp lý đối với các tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm là nông sản thực phẩm lưu thông trên thị trường.
5.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm tại Việt Nam của doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu nhằm tận dụng lợi thế của các hiệp định FTA đã ký kết
- Áp dụng các tiêu chuẩn canh tác và quản lý, giám sát vùng nguyên liệu sản xuất là nguồn nguyên liệu phục vụ quá trình sản xuất, chế biến, kinh doanh nông sản thực phẩm.
- Vận hành, quản lý nguyên liệu, sản phẩm theo tập quán quốc tế, theo thị trường xuất khẩu.
- Nâng cao giá trị sản phẩm là sản phẩm nông sản thực phẩm theo tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia và tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế cũng như các hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam đã tham gia ký kết.
- Hoàn thiện pháp luật đối với sản phẩm là nông sản thực phẩm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, nhà sản xuất - kinh doanh nông sản thực phẩm khi hội nhập vào các hiệp định thương mại tự do FTA.
- Hoàn thiện pháp lý đối với quy trình đăng ký, giám định, bảo hộ sở hữu trí tuệ trong nước, quốc tế về nhãn hiệu là các sản phẩm nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện quy trình quản lý, đánh giá, thẩm định, tái thẩm định đối với mã vùng trồng, truy xuất nguồn gốc xuất xứ sản phẩm.
- Hoàn thiện cơ chế pháp lý về ứng dụng công nghệ số để truy xuất nguồn gốc xuất xứ hàng hóa nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện pháp luật quản lý, giám sát an toàn thực phẩm về công bố chất lượng sản phẩm, quảng cáo sản phẩm, lưu thông hàng hóa là sản phẩm nông sản thực phẩm.
- Hoàn thiện pháp luật về quy trình kỹ thuật, tiêu chí nguyên liệu sản xuất, cơ quan chứng nhận, kiểm tra, giám sát cấp nhãn nguồn gốc xuất xứ sản phẩm hàng hóa (C/O) đối với sản phẩm nông sản thực phẩm.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN VÀ THAM KHẢO
1. Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) là một FTA thế hệ mới giữa Việt Nam và 27 nước thành viên EU. EVFTA, cùng với Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), là 2 FTA có phạm vi cam kết rộng và mức độ cam kết cao nhất của Việt Nam từ trước tới nay.
2. Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA) đã chính thức hoàn tất đàm phán vào ngày 11/12/2020 và ký kết vào tối 29/12/2020. Hiệp định đã có hiệu lực tạm thời từ 23h ngày 31/12/2020 (tức 6h sáng ngày 01/01/2021 theo giờ Việt Nam), và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/05/2021.
3. Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) giữa ASEAN và 6 đối tác đã có FTA với ASEAN là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia và New Zealand bắt đầu đàm phán từ ngày 9/5/2013. Tháng 11/2019, các nước thành viên đã cơ bản hoàn tất đàm phán văn kiện RCEP (trừ Ấn Độ - đã tuyên bố rút khỏi Hiệp định này).
4. Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) là Hiệp định thương mại tự do được đàm phán từ tháng 3/2010, bao gồm 12 nước thành viên là Hoa Kỳ, Canada, Mexico, Peru, Chile, New Zealand, Australia, Nhật Bản, Singapore, Brunei, Malaysia và Việt Nam.
5. SYMST - Việt Nam, dự án “Cơ chế hệ thống chợ thương mại an toàn hơn”, do International Trade Centre - Cục BVTV - The European Union: Quy định của EU về an toàn thực phẩm và sức khỏe thực vật đối với hàng nhập khẩu nguồn gốc thực vật (2022).
6. Quy định của Nghị viện và Hội đồng Châu Âu thiết lập các nguyên tắc và yêu cầu chung của hệ thống pháp luật thực phẩm, thành lập Cơ quan thẩm quyền Châu Âu về An toàn Thực phẩm và qui định những thủ tục liên quan đến an toàn thực phẩm, số 178/2002 ngày 28/01/2002. Khoản 1, Điều 18: Khả năng truy xuất nguồn gốc.
7. Quy định của Nghị viện và Hội đồng Châu Âu thiết lập các nguyên tắc và yêu cầu chung của hệ thống pháp luật thực phẩm, thành lập Cơ quan thẩm quyền Châu Âu về An toàn Thực phẩm và qui định những thủ tục liên quan đến an toàn thực phẩm, số 178/2002 ngày 28/01/2002. Khoản 1, Điều 53: Khả năng truy xuất nguồn gốc.
8. Quy định (EC) số 396/2005 của Nghị viện châu Âu và Hội đồng ngày 23/2/2005 về mức dư lượng thuốc trừ sâu tối đa trong hoặc trên thực phẩm và thức ăn chăn nuôi có nguồn gốc từ thực vật và động vật, Khoản 1, Điều 18.
9. Thông tư số 20/2014/TT-BCT ngày 25/6/2014 của Bộ Công Thương quy định thực hiện Quy tắc xuất xứ trong Hiệp định khu vực thương mại tự do Asean - Hàn Quốc; Thông tư số 04/2024/TT-BCT ngày 27/3/2024 của Bộ Công Thương sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 20/2014/TT-BCT, ngày 25/6/2014 của Bộ Công Thương quy định thực hiện Quy tắc xuất xứ trong Hiệp định khu vực thương mại tự do ASEAN-Hàn Quốc.
10. Điều 4, Thông tư 20/2014/TT-BCT, ngày 25/6/2014, được sửa đổi bổ sung tại Thông tư số 04/2024/TT-BCT, ngày 27/3/2024.
11. Điều 5 của Đạo luật đặc biệt về Kiểm soát an toàn thực phẩm nhập khẩu của Hàn Quốc.
12. Page 35 “Law and regulation on Food imports of Asean-Korea Centre”.
13. Ministry of Food and Drug Safety Notice No. 2022-92, December 22, 2022, Partial Amendment Article 5 “Registration Procedures, etc”.
14. Luật An toàn thực phẩm năm 2015 của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thông qua tại kỳ họp 12, ngày 24/4/2015, Chương 6, Điều 91 “Thực phẩm, phụ gia thực phẩm và các sản phẩm liên quan đến thực phẩm nhập khẩu”.
15. Điều 94, nhà xuất khẩu, doanh nghiệp sản xuất ở nước ngoài phải đảm bảo xuất khẩu vào Trung Quốc tuân thủ các quy định về an toàn thực phẩm và các quy định khác có liên quan.
16. Lệnh số 248 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc “Quy định về quản lý đăng ký doanh nghiệp nước ngoài sản xuất thực phẩm nhập khẩu vào Trung Quốc”, được thông qua bởi Tổng cục Hải quan Trung Quốc ngày 12/3/2021, có hiệu lực từ ngày 01/01/2022.
17. Lệnh số 249 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc “Biện pháp quản lý an toàn thực phẩm xuất nhập khẩu Trung Quốc” được thảo luận và thông qua tại cuộc họp công tác của Tổng cục Hải quan Trung Quốc vào ngày 12/3/2021, có hiệu lực từ ngày 01/01/2021.